|
تأثیر نمایش خلاق به عنوان تدبیری آموزشی در
تقویت مهارتهای خواندن و درک مطلب در دانشآموزان تقویتی پایة
پنجم
شری دوپونت
ترجمه یدالله آقاعباسی
روش
این پژوهش سه گروه از دانشآموزان پایة پنجم در
کلاسهای تقویتی را در بر گرفت و سطح مهارت آنها را با آزمونهای
«تست دستیابی کالیفرمیا» (The Coliformia Achie-MAT6) مقایسه
کرد. هر گروه 17 عضو داشت. گروههای یک و دو با برنامة خواندن
تقویتی ساختارمندی و با استفاده از 6 داستان برگزیدة کودک به
مدت 6 هفته تحت آموزش قرار گرفتند. گروه یک برای کمک به درک
داستان از نمایش خلاق استفاده کرد. گروه دو برای کمک به درک
داستان از شیوههای سنتی و غیرتقویتی بهره برد. آنها هم
داستانهایی را میخواندند که گروه یک میخواند و پس از خواندن
داستانها تمرینهای شناخت واژگان و بحث به رهبری معلم را انجام
میدادند. گروه سه، گروه کنترل بود و برنامة عادی تقویتی را
ادامه داد.
گروه یک تحت آموزش پژوهشگر بود و گروههای دو و
سه را آموزگاران خودشان آموزش میدادند. پژوهشگر ناچار از
مداخلة نمایش خلاق در کار آموزش بود، در عین حال با سایر
آموزگاران نیز ارتباط نزدیکی داشت تا مطمئن شود که آنها نیز از
همان طرح درسها و نتایج در کار خود استفاده میکنند. این امر به
اعتبار استنباطها در مورد نتایج آموزشی مشاهده شده کمک کرد.
در این پژوهش برای برآورد میزان درک مطلب در
قبل و بعد از آزمایش از MAT6 استفاده شد. همچنین گروههای یک و
دو به طور هفتگی برای برآورد میزان درک مطلب تحت آزمون
Criterion-referenced test (CRT) قرار گرفتند، چون کار این دو
گروه به عنوان بخشی از طرح-های آموزشی بر ادبیات کودکان متمرکز
شده بود. (در یک تست CRT از پرسشهای واقعی یا استنباطی استفاده
میشود که پاسخهای درست و غلط و گاهی بهتر و بدتر دارند و
نمرههای بالاتر نشاندهندة درک بالاتری از داستان هستند). گروهی
متشکل از سه آموزگار متخصص مهارتهای خواندن، همراه با پژوهشگر
به طرح آزمون CRT در ارتباط با داستانهای به کار رفته در این
پژوهش پرداختند. هیأت مستقلی نیز تست را مرور کردند.
نتایج
پژوهش نشان داد وقتی کودکان در فرایند نمایش
خلاق برای خواندن درگیر میشوند، نه تنها میتوانند آنچه را که
خوانده و بازی کردهاند، بهتر بفهمند، بلکه میتوانند آنچه را که
میخوانند ولی بازی نمیکنند، مثل فیلمنامههایی را که در تستهای
استاندارد شده به آنها بر میخورند نیز بهتر بفهمند. این یافتة
مهمی است که دقت فرد را تضمین و به حقیقت دیگری میانجامد و آن
این است که نمایش نه تنها با موضوع بلافصل اجرای نمایشی سروکار
دارد، بلکه همچنین تداعیکنندة درک داستانهایی است که به فعالیت
نمایشی ربطی ندارند. این نمونهای از انتقال مهارتها در یک حوزه
به مهارتهای مفید کلیتر است، هرچند که این انتقال در حوزههایی
که ربط نزدیکی دارند صورت میگیرد. مشاهدات نشان میدهد که ترتیب
نحوة خواندن کودک ممکن است تحت تأثیر ارتباط بین عمل نمایشی و
خواندن قرار گیرد. از مقایسة سه گروه چنین بر میآید که گروه
استفاده کننده از نمایش خلاق به طور مشخصی در آزمون CRT نسبت
به گروه سنتی (گروه دوم) نمرة بیشتری گرفت. گروه نمایش خلاق در
آزمون دستاورد خواندن MAT6 گروههای دو و سه را پشت سر گذاشت.
تحلیل واریانس نشان میدهد که گروه یک تنها گروهی است که
نمرههای آزمون قبل و بعدِ آن افزایش چشمگیری نشان میدهد.
نمرههای آزمون MAT6 در مورد گروه دوم عملاً نشاندهنده کاهش
معنیداری است، شاید به این دلیل که برنامة «آزمون- آزمون مجدد»
میتواند بچهها را از آزمونهای مجددی که بلافاصله پس از آزمون
نخست میآید، بیزار کند. نمرههای گروه سوم نیز در پساآزمون کاهش
نشان میدهند، اما این کاهش چشمگیر نیست.
این پژوهش از نظر طراحی محدودیتهایی دارد و
تجزیه و تحلیل مسائل به عواملی چون استفاده از کلاسهای یکدست
به جای گروههای تصادفی، اندازة نسبتاً کوچک گروههای مورد
مطالعه (هر کلاس 17 نفر) و استفاده از پژوهشگر به عنوان معلم
مربوط میشود. گرچه پژوهش طوری طراحی شده که از طریق پیشآزمون و
هماهنگی بین پژوهشگر و سایر معلمان شرکت-کننده، این عوامل
تأثیرگذار را به حداقل برساند.
باقی میماند این احتمال که بچهها در کلاسی که
پژوهشگر با استفاده از نمایش خلاق هدایت آن را بر عهده دارد،
به اهمیت کار پی ببرند و نسبت به سایر دانشآموزان در پساآزمون
تلاش بیشتری به خرج دهند. در این صورت این احتمال قوت میگیرد
که ترکیب ناشناختهای از حداقل دو دسته از شرایط به نتایج مثبت
جهت بدهند. این دو عبارتند از تأثیر مثبت نمایش خلاق بر مطالعه
و تأثیر مثبت بر انگیزهای که معلم نمایش میهمان ایجاد میکند و
در کلاس امری تازه است.
ملاحظات
از این پژوهش بر میآید که دانشآموزان کلاس پنجم
تحت درمانِ خواندنی که در دورة شش هفتهای «نمایش خلاق» بر پایة
ادبیات شرکت کرده بودند، در درک داستان، نسبت به دانشآموزان
گروه کنترل و دانشآموزانی که در کلاسهای بحثِ صرف شرکت کرده
بودند، دریافتِ به مراتب بیشتری داشتند. یک ملاحظة مهم این کار
درگیر کردن کلاس پنجمیها - در مقایسه با اکثریت دانشآموزانِ
نمایشهایِ سوادآموزی- در تجربه با بچههای پیشدبستانی و سالهای
اول دبستان بود. ملاحظة دیگر این است که تمام جمعیت مورد
مطالعه در سطح کلاس خود، گرفتار ناتوانیهای خواندن بود و بر
این اساس همة آنها در طول دورة مدرسه، در معرض دشواریهای بعدی
بودند. به علاوه این پژوهش دریافت که مهارتهای کسب شده از طریق
نمایش به مهارت-های درک ادبیات میانجامید، بدون اینکه ادبیات
به عنوان بخشی از برنامة تحصیلی ارائه شده باشد. این ادعایی
است که باید آن را جدی گرفت و به دقت آن را بررسی کرد.
شرح و تفسیر
«دوپونت» از اصطلاح «نماش خلاق» برای نشان دادن
عملِ مطالعة متن داستانیِ بدون تصویر استفاده کرد، به این صورت
که به دنبال این مطالعه، بچهها صحنههایی را برای نمایش ابداع
یا خلق می-کردند و این کار با گسترش شفاهی و همراه با پانتومیم
داستانهای آنها همراه بود. در این کار او متکی به تعریفی بود
که انجمن تئاتر کودکان آمریکا در سال 1975 از این اصطلاح داده
بود و در آن نمایش خلاق را نمایشی «فیالبداهه، غیرنمایشگاهی و
فرایند محور» تعریف کرده بود که کودکان در آن «تخیل، بازی و بر
تجربههای بشری، تأمل میکنند».
این پژوهشی اندیشمندانه با نتایجی قابل توجه
است. نظر نویسندگان این است که «صرف مطالعه و بحث ادبیات
کودکان ابزار کارآیی برای تقویت درک خواندن، به عنوان معیاری
برای آزمون-های استاندارد»، حداقل برای خوانندگان تحت درمان
نیست. این ادعای بزرگی است، چون مطالعه و بحث، دو پایة مهم
آموزش سنتی خواندن در کلاسهای بالای دبستان هستند. یکی از
نتایج ضمنی کار اصلی در این پژوهش این است که نمایش خلاق
میتواند با تبدیل عمل مطالعه به یک فعالیت تفریحی، دیدگاه
بچهها را در قبال مطالعه ارتقاء بخشد. چنین کاری، از دیدگاه
نظری، به تشویق مطالعة بیشتری میانجامد و میتواند تصور ذهنی از
مواد نوشتاری را غنا بخشد. چنین مهارتها و تصوراتی با درک متن
نوشتاری تداعی میشوند.
یافتههای این تحقیق نشان میدهند که میتوان کار
را در حوزههای دیگری پی گرفت، از جمله میتوان آن را در مورد
دانشآموزانی که در سطوح بالاتر مهارتهای خواندن هستند انجام
داد و تأثیر نمایش خلاق را در حوزههای مهمی نظیر مطالعات
اجتماعی و دانش برآورد کرد. به عبارتی، این پژوهش میتواند این
اندیشه را بیازماید که آیا شخص میتواند از طریق نمایش خلاق به
دانش بیشتری (یا حداقل مضمون یا بخش خاصی از یک دورة علمی) به
نسبت سایر روشهای آموزشی، دست پیدا کند یا خیر.
ملاحظات
این پژوهش به دقت برنامهریزی و اجرا شد و کوشش
بر این بود که سه گروه کودکانِ مورد مطالعه (هر گروه از دو
کلاس هشت یا نه نفره از دانشآموزانی که دشواری خواندن داشتند،
تشکیل میشد) تا جایی که امکان داشت قابل مقایسه باشند. به
علاوه در طول درسهای خاص خواندنِ متن، شیوههای آموزشی کاملاً
رعایت شد. این کار به این نتیجه اعتبار بیشتری بخشید که آمیختن
نمایش خلاق با ادبیات کودکان، نسبت به استفاده از همین ادبیات
بدون نمایش خلاق یا صرفاً استفاده از مهارتهای اساسی آموزشی،
درک مطالعة بهتری ایجاد میکند.
این پژوهش همچنین توجه را به این امکان
هیجانانگیز جلب میکند که نمایش خلاق به دانش-آموزان در توسعة «تصاویر
ذهنی» داستانها کمک میکند و این کار به نوبة خود به درک مطلب
یاری میرساند، هرچند این امکان هنوز به خوبی آزمایش نشده است.
شرح و تفسیر
این پژوهش در همان حال که قدرت ترکیب نمایش با
ادبیات را به عنوان یک تکنیک مطالعه نشان میدهد، در عین حال
این مشکل را هم دارد که پژوهشگر در عین حال آموزگار همان شرایط
آزمایشی نیز هست. هرچند گامهایی برداشته شده تا دقت عمل در طول
درسها حفظ شود، آنچه هنوز بدون استفاده از پژوهش کیفی حل نشده،
تأثیر آموزشهای متفاوت در بقیة ساعات برنامة مدرسه است. ما از
سایر معلمان و شیوههای تربیتی آنها، در بقیة اوقات روز، چیزی
نمیدانیم. دانشآموزان مهارتهای درک مطلب را فقط در کلاس قرائت
نمیآموزند. تأثیر سایر برنامههای آموزشی بر خواندن و درک مطلب
دانشآموزان چیست؟
این پژوهش بعضی از پرسشهای حل ناشدة جالب و مهم را نشان میدهد.
نخست معلوم نمی-شود که چرا دانشآموزان با استفاده از نمایش
خلاق، هم در آزمون TCR و هم در توانایی انتقال آزمون درک مطلب
استاندارد، بهتر عمل کردهاند. دوم این که نویسنده میپرسد آیا
قدرت بازیگری در نمایش به عنوان ابزار درک مطلب ممکن است در
سایر زمینههای یادگیری نظیر ریاضیات یا علوم به کار گرفته شود.
و سرانجام آیا کسانی که ناتوانی خواندن دارند تمایلی به شیوة
یادگیری با استفاده از حسّ جنبشی دارند؟ برای آموزگاران در
برآورد دقیق شیوههای یادگیری و در ایجاد دستورالعملی که
هماهنگی بین شیوههای یادگیری و تمرینهای آموزشی را تضمین کند،
در این شیوه چه مفاهیمی به طور ضمنی وجود دارد؟
1- The effects of creative drama as an instructional
strategy to enhamce the reading comprehension skills of
fifth-Grade remedial readers.
2- Sherrg Dupunt
3- Reading research and instruction, 1992, 31(3): 41-35.
|
