درس هایی در نمایش خلاق

نوشتة مات باکانان
ترجمة یدالله آقاعباسی

مات باکانان، کارشناس موسیقی از دانشکدة هاروارد کمبریج (۱۹۹۰) و کارشناس ارشد تئاتر کودکان و نمایش خلاق از دانشگاه تگزاس استین (۱۹۹۶) است و دوره هایی را در طراحی صحنه و کارگردانی، نمایش خلاق و تئاتر کودکان در دانشگاه های مورهد و دن سول هاروارد گذرانده است. او تا قبل از سال ۱۹۹۹ سال ها در ایالت پنسیلوانیا در مدرسة نمایش به مربی گری مشغول بود که اغلب این درس ها حاصل همان روزگار است. او اکنون در دانشکدة مونتگمری همین ایالت به تدریس مشغول است و بیشتر وقت خود را صرف نمایشنامه نویسی و کارگردانی و گاهی هم طراحی و بازی در نمایشنامه های کودکان و نوجوانان می کند و نمایشنامه های او بارها در ایالت های گوناگون توسط کودکان و بزرگسالان اجرا شده اند.

هر چند هنر و به تبع آن هنر نمایش اساساً خلاقه است، اما اصطلاحاً به نمایش هایی که بهره ای از فی البداهگی دارند و به قصد پرورش تواناییهای فردی کار می شوند، «نمایش خلاق» می گویند. این نمایش ها در حوزة تعلیم و تربیت قرار می گیرند و طبعاً‌ بیشترخاص کودکان و نوجوانان هستند. طبعاً‌هدف اصلی این نمایشها «پرورش» است نه «نمایش» و در راستای این هدف تأکید بر روند کار و تمرین آن هاست.

در تئاتر جهان و در بین گروه های تئاتر نیز همیشه این گرایش بوده که هدف همان راه است. لذت خلاقیت و تجربه خاص تمرین است و معمولاً‌ اجرا محدودیت هایی دارد که کمتر مجالی برای این کارهاست. همین است که هنرمندان بزرگ در کنار کارهایی که برای عموم عرضه می کنند، همیشه در پی خلوتی نیز بوده اند که در ایجاد آن زد، سرپوشی بر این گوشة خلوت می داند، جایی که کسی شما را مقید به آماده کردن کار در فرصت محدود نکند و انتظار نداشته باشد در برابر بودجه ای که مصرف شده کاری ارائه دهید.

در تمرین نمایش خلاقه توانایی ها مجال بروز می یابند. و روان به دور از غرض تخطئه و تمسخر انگار در آزمایشگاهی به قرع و انبیق تخیل و عقده گشایی و شناخت و شکفتگی وتجربه و بازی واگذار می شود.
نمایش خلاق می تواند بازی نمایشی، اجرای قصه، سفرهای تخیلی، بازی های تئاتری، موسیقی و رقص باشد. هنجار این نمایش «بیایید وانمود کنیم» است.

در نمایش خلاقه همة کارهای نمایش از نویسندگی تا بازی در جلسات تمرین صورت مي گيرد . بسیار دیده ایم که بعضی از مربیان یا علاقمندان و دست اندرکاران تئاتر که در مدرسه یا کودکستانی کار می کنند، در به در به جستجوی «نمایشنامه» هایی برای کارکردن با بچه ها هستند. این درس ها از این نظر نیز حائز اهمیت هستند که نشان می دهند چگونه می توان از هر چیز ساده ای نمایش ساخت.

باید ممنون مات باکانان باشیم که تجربه های خودش را در کلاس نمایش خلاق در اختیار همگان قرار داده و من نیز از همین رهگذر و براساس ضرورتی که در این وادی به نظر می رسد، دست به ترجمة آنها زده ام.

این درس ها بسیار ساده اند و بعضی از آنها شبیه تمرین هایی هستند که در کلاس مقدماتی بازیگری کار می شوند. در واقع طبیعت خلاقة هنر نمایش در این تمرین های ساده نیز رسوخ کرده و نشان می دهد که مربی نمایش خلاق می تواند از هر چیز ساده ای درسی بیافریند. به عبارتی از خود تخیل برای پرورش تخیل استفاده کند. پس از این درس ها به روش های مختلفی مي توان سود برد. اولین و به گمان من مهمترین استفاده گرفتن الهام از آنهاست. بسیاری از این درس ها را نباید تقلید کرد. بسیاری از آنها را باید تغییر داد. مثلاً‌ در نمایشنامه نویسی مربیانی که این درس ها را می خوانند باید از داستان های آشنا برای مخاطبان خود انتخاب و آنها را کار کنند.

ویژگی های ادبی، فرهنگی، اجتماعی و غیره را نباید فراموش کرد. در درس «چطور من و بچه های کلاس چهارم نمایشنامه ای را نوشتیم» نویسنده از تاریخ سرزمن خود الهام گرفته است. پرواضح است که از این درس تنها می توان روش را فرا گرفت و از تجربة آن استفاده کرد. در واقع قصد خود نویسنده هم همین بوده است. او بارها تأکید می کند که شما می توانید تمرین های دیگری و درس های دیگری بیافرینید. قصد او این بوده که تجربه های خودرا با سایر مربیان در میان بگذارد و آنها نیز متقابلاً‌ از طریق ارتباط با او در تکامل این اندیشه ها کمکش کنند. صد البته که بعضی از این درس ها را نیز می توان مستقیماً‌ به کار گرفت. حسن بزرگ این درس ها این است که در کوران کار و تجربه پرداخت شده اند و نظریه پردازی صرف نیستند.

نکتة مهم دیگر این که این درس ها نشان می دهند که درس نمایش خلاق را باید کسانی تدریس کنند که جز علاقه و اعتقاد به کار، از نمایش درک و در آن تبحر داشته باشند. نکته هایی در این کار هست که ای بسا هرگز به زبان نمی آید. تنها کسانی که علم، عمل و عشق را در این کار به هم می آمیزند آدم این راهند.

نمایش خلاق درس ضروری همة مدرسه ها و جزء لاینفک برنامة همة کودکستان ها و کتابخانه های کودک و کانون های فرهنگی مشابه است. این نمایش همچنان که پایه و مبناست، سایر علوم و ادبیات را نیز از جهات مختلف تقویت می کند. چنان که در همین درس ها می بینید مربی پابه پای درس های تاریخ و جغرافیا و زیست شناسی و فیزیک و شیمی و غیره، نمایش را هم پیش می برد. از آنها کمک می گیرد و به آنها کمک می رساند. کلاس های نمایش خلاق جای بحث در همة موضوعهای فرهنگ بشری- و البته به ساده ترین زبان ممکن است.
این درس ها نشان می دهد که نمایش خلاق فقط محملی برای برگزاری مراسم و جشنواره و تبلیغات – از هر نوع و هر شکل- نیست. نمایش خلاق برای انسان از نان شب واجب تر است. با نان شب می توان زنده بود و با نمایش خلاق می توان انسان بود و انسان می داند که چطور زنده بماند.

نمایش خلاق حتی با ورزش هم-که به جای خود بسیار ضروری و ارزشمند است- قابل مقایسه نیست. امروزه حکومت ها- گیریم به دستاویز مسابقه و کسب مدال و حیثیت ملی و بهانه های سیاسی- ارزش ورزش را دریافته اند و به سرمایه گذاری در این بخش و جذب کمکهای مردمی در مسیر رونق آن علاقة وافر نشان می دهند. نمایش خلاق- بدون شعارها و بهانه های فوق- تربیت جسم و روح به طور همزمان است. در این درس ها تمرین هایی برای پرورش حواس وجود دارد. پرورش تمرکز، تعادل، توجه، تخیل، حافظه، همراه با نرمش های بدنی از ضرورت های این «علم- هنر- ورزش» است.

اگر ورزش دروجه رقابتی اش- متأسفانه به وجه سازندگی در ورزش رایج در جهان اهمیت کمتری داده می شود- خوستار حذف رقیب از میدان مسابقه است، نمایش خلاق در همة وجوهش خواستار ایجاد امکان برای حضور همگان است و اصلاً بدون حریف و هماورد نمایش وجود ندارد.

در بعضی از این درس ها از جا یا فضای خاص هر کس نام برده می شود. این فضای کار هر کسی است که در آن آزادی عمل داردو از آن مهم تر در عین این آزادی به کسی هم نمی خورد، تنه نمی زند، جای کسی را تنگ نمی کند. فضای خاص «هر کسی» در فضای همه کسی معنا پیدا می کند و این والاترین معنای آزادی است.

این درس ها در مقوله های پانتومیم روایی، فعالیت های جسمانی و پانتومیم، فعالیت های بداهه سازی، فعالیت های نمایشی نقش و فعالیت های نگارش نوشته شده اند و تقریباً‌ همة آنها کارکردهای چندگانه دارند و درمقوله های مختلف جا می گیرند. طرحی براساس این تقسیم بندی در پایان آمده است. در فهرست نخستین نیز حدود سنی مخاطبان درج شده است. بسته به خلاقیت و توانایی مربیان می توان بسیاری از آنها را با تغییراتی برای مخاطبان به کار گرفت.

طرح درس ها به ترتیب نوع