هنگامی که نخستین بار پس از زلزله به بم رفتم تا با مربیان مهدکوک ها و سایر داوطلبان نمایش خلاق کار کنم، هرگز گمان نمی بردم که پس از گذشت چهارپنج سال آن فعالیت محدود دامنه ای این چنین گسترده به خود بگیرد. ابتدا قصدم این بود که کار ناچیزی که از دستم بر می آمد و در حد وسعم برای شهری بکنم که زلزله آن را ویران کرده بود. امکان این کار را دوستانم رویا اخلاص پور وسیامک زندرضوی و مهرا جلیلی فراهم کردند که خود برای کمک به بچه ها می رفتند و با کمک دوستانشان در گوشه ای از یک نخلستان چادر زده بودند و مهدکودکی بر پا کرده بودند که تا نیمه های شب مردم محل را به کنار آتش خود فرا می خواند. مربیانی از دور و نزدیک به آن جا می آمدند، برای بچه ها قصه و شعر می خواندند و برای تربیت مربی برای مهدکودک های آینده تلاش می کردند. وسایل کمک آموزشی می آوردند و همراه خود مهربانی و کمک های محدودی را نیز منتقل می کردند. خود مربیان باید حال و هوای آن روزها را بنویسند. زندرضوی البته فعالیت دیگری را بر اساس طرحی پیش می برد که خود از طرف دانشگاه در مشارکت و تواناسازی شهروندان مطرح ساخته بود و در بروات – به گمانم – به طور آزمایشی پیش می برد. من به سهم خودم حال و هوای آن روزها را در کتاب کوچکی نگاشتم که نشر فرزان روز در تهران آن را زیر چاپ دارد و امیدوارم امسال به سرانجامی برسد.

در چنان فضایی من پنجشنبه ها – و گاهی با یکی دو تا از دوستان جوانم احمد شهدادی، مهدی خسروی، غلامحسینی نژاد و مجتبی محسنی و ... – به بم می رفتم و در چادر بزرگی که ادارة فرهنگ و ارشاد اسلامی برپا کرده بود با مربیان مهدکودک ها، داوطلبان تئاتر، بهزیستی و بچه هایی که به همت یکی از مربیانشان از نقطه ای دور با وانت بار به آن جا می آمدند، نمایش خلاق کار می کردم. هر چند حجم کار به دلیل مشکلات و علیرغم علاقة مسئولان آن چادر و بچه ها و مربیان بسیار محدود بود و چندماهی بیش به طول نیانجامید، با این حال اتفاقی که افتاد گره زدن کار عملی نمایش با تئوری نمایش خلاق و نیز با تجربه های کار با کودکان بود. تجربة کار با بچه ها را از سال های قبل از انقلاب چه زمانی که در مرکز آموزش تئاتر در فرهنگ و هنر با بچه ها در سنین مختلف کلاس داشتم و کار می کردم و چه چندسالی که در کانون پرورش فکری ناحیة کرمان و هرمزگان کارشناس فرهنگی بودم، داشتم. نظریة نمایش خلاق را نیز در درسی به همین نام و همراه با قصه گویی در رشتة علوم تربیتی سال ها در دانشگاه شهید باهنر کرمان تدریس کرده بودم – که هنوز هم ادامه دارد. پشتوانة همة این ها نیز نزدیک به چهل سال کار عملی تئاتر بود که در طول سال ها هرگز قطع نشده است.

آن چه انگیزة کار «نمایش خلاق» شد ویژگی های مهم این نوع نمایشِ بی ادعا، ساده و بی نهایت ضروری و مهم بود. آن قدر مهم که اکنون احساس می کنم استفاده از این نمایش و شرکت در آن حق همه بچه ها و در نتیجه حق همة مردمان است. هدف ارزندة نمایش خلاق انتقال توانایی های بازیگری به همگان است تا در نتیجه همه بتوانند خوب حرف بزنند، خوب متمرکز شوند، از توانایی های خود به خوبی استفاده کنند و آن ها را پرورش دهند. حاصل نمایش خلاق هم ایجاد سرمایة انسانی و هم تولید سرمایة اجتماعی است. شهروندان توانا و خلاق، جامعة هدف این گونه نمایش است.

نمایش خلاق نمایشی است که ربطی به اجرا ندارد و در آن فرایند کار مهم است. همگانی است، مشارکتی است، همه بازیگر و همه تماشاگرند. این نمایش بازیگر بالقوه، تماشاگر بالقوه و منتقد بالقوه تربیت می کند. این نمایش رقابتی نیست، همه در آن همکاری می کنند و ناظر و کارشناس یکدیگرند. هدف آن تربیت همراه با سرگرمی و مشارکت است. تقویت زبان و ارتباط، مهارت های حل مساله، افزایش اعتماد بنفس و احترام به خویشتن، خودباوری و داشتن مفهوم مثبتی از خویشتن، اندیشة خلاق، آگاهی اجتماعی، شناخت ارزش ها و نگرش ها تنها بخشی از نتایج این نمایش است.

دو سال بعد با همکاری استاد دکتر پرویز ممنون که از اتریش به کرمان آمده بود و باز هم به یاری دوستانم زندرضوی و اخلاص پور و البته این بار با همکاری گروه بزرگ تری از دوستانم در تئاتر کرمان فصل دیگری از داستان نمایش خلاق و بم گشوده شد. از میان داوطلبانی که در تابستان 84 در کارگاهی در کرمان شرکت کردند، تعدادی داوطلب حضور در بم و کار با بچه ها در سه نقطه از این شهر و در سه سطح دبستان و راهنمایی و دبیرستان شدند. آن ها هفته ای یک روز و به مدت بیش از دو ماه در گرمای تابستان 84 به بم رفتند و در سه نقطة اردوگاه سید طاهرالدین، محلة پشت رود و محلة عربخانه جمعاً نه کلاس در هفته برگزار کردند و هفته ای یک بار نیز در کرمان نشست همآهنگی داشتند که در آن ها به تبادل تجربه ها و حل مشکلات می پرداختند. در محل نیز شش نفر از مربیان بمی به آن ها در کارگاه ها کمک می کردند.

این همکاران من عبارت بودند از احمد شهدادی، فرهاد باغینی پور، بابک دقیقی، حمید نژادی، مجتبی محسنی، سعید پورزنگی آباد، علی اسماعیلی زاده، سیاوش آقاعباسی، علی غلامحسینی نژاد، مجید فدایی و عباس خاندانی که بیشتر آن ها تحصیل کردة تئاتر و سینما و تقریباً همة آن ها بازیگران و هنرمندان باتجربة تئاتر کرمان هستند.

حاصل این دومرحله از کار تجربه هایی بود که در قالب کتاب «نمایش خلاق» در سال 1385 توسط انتشارات دانشگاه شهید باهنر کرمان و نشر قطرة تهران به طور مشترک به چاپ رسید و پایه ای برای فعالیت های بعدی شد.

فصل سوم کار نمایش خلاق و بم طرح تواناسازی شهروندان در مرکز اجتماعات محلی بود که با همکاری یونیسف و دانشگاه شهید باهنر کرمان (معاونت پژوهشی) و باز هم توسط دکتر سیامک زندرضوی (مجری طرح) به سرانجام رسید و بخشی از آن بر عهدة اینجانب قرار گرفت.

پس از بررسی ها و برگزاری نشست ها، برنامه ای برای اجرای این بخش از طرح معین شد که مرحله به مرحله به عمل درآمد.

نخستین بخش این برنامه کارگاهی توجیهی برای مربیان در کرمان بود.
مرحلة دوم برگزاری کارگاهی به مدت سه هفته برای مربیان و مدیران داوطلب مهدکودک ها در بم و سایر داوطلبان (به طور عمده بعضی از هنرمندان تئاتر بم) بود که از پنجشنبه 26/11/85 آغاز شد.
مربیان همکار من در این مرحله عبارت بودند از مجتبی محسنی، فرهاد باغینی پور، احمد شهدادی، بابک دقیقی، و عباس خاندانی که تمرین های دستگرمی، پانتومیم و پانتومیم روایی، تصور هدایت شده، نگارش خلاق و استفاده از عروسک در نمایش خلاق را در جلسات مختلف در دو نقطة تالار بسطامی و تالار انجمن کودکان کار با شرکت کنندگان کار کردند، در اجرای خوب این برنامه افراد مختلفی همکاری کردند که به بعضی از آن ها می توان اشاره کرد:
- فراخواندن مربیان و داوطلبان و سازماندهی آن ها کار بسیار منظمی بود که توسط همکاران طرح خانم ها رویا اخلاص پور و مریم جزینی و ؟؟ صورت گرفت.
- از نظر محل برگزاری همکاری دوست عزیز من آقای جوشایی رئیس ادارة فرهنگ و ارشاد اسلامی بم که خود شاعر و هنرمندی دردآشناست بسیار مغتنم بود. مسئول تالار بسطامی خانم رنجبر که او هم هنرمند و نقاش است و همکاران دیگرش و همین طور متصدیان تالار انجمن کودکان کار همکاری بی دریغی داشتند. از همة آن ها سپاسگزارم.
- همکاری دوستان بسیار عزیزم در تئاتر بم بخصوص صادق احمدی، احسان و حسام توحیدی، سفیدگر، دبستانی، اسدی پور، سپیده رمضانی و ... در برگزاری برنامه بسیار کارگشا بود.
- جز همة این ها همکاران دیگری از گروه مربیان نمایش خلاق از کرمان نیز در برگزاری این برنامه همراه من بودند و به مربیان نامبرده کمک می کردند. این دوستان من عبارت بودند از: امین شجاعی، محبوبه داراب، آزاده خاندانی، ملیحه پورمحیابادی، فرهاد مرادپور، سیاوش آقاعباسی و اکرم محمدی.
- سرانجام شرکت کنندگانی بودند که با علاقه و نظم در این کارگاه ها حاضر می شدند.
- در مرحلة سوم از میان حدود 60 نفر شرکت کننده در کارگاه های مرحلة دوم تعدادی برای کار با دانش آموزان انتخاب شدند.
نخست بر اثر همآهنگی های مجری طرح با آموزش و پرورش 16 مدرسه در محدودة شهر دوستدار کودک بم و سپس با همآهنگی با مدیران مدارس در هر مدرسه یک کلاس برای کار نمایش خلاق انتخاب شد. در این مرحله قصد این بود که مربیان بمی رأساً با دانش آموزان (16 کلاس و هر کلاس 10 جلسه) کار کنند و تجربه های خود را به کودکان و نوجوانان منتقل کرده آن ها را با توانایی های خود آشنا سازند. برنامة کار همان کتاب نمایش خلاق است. فهرست مدارس و مربیان از این قرار است:

دبستان ابوذر: خانم ها سپیده دهقانی و روشنک شجاع حیدری
دبستان جهاد: آقای علی عسکری و خانم معصومه دهقانی
دبستان عماد: آقای ابوذر آذریون و خانم میترا اسدی
دبستان آیت الله کاشانی: خانم ها آرزو برقی و صدیقة نورزاده
دبستان اتقایی: خانم ها الهه محمدی زاده و سوده محمدی زاده
دبستان جهاد: آقای علیرضا سفیدگر و خانم مهلا اسدی
دبستان عماد: آقای علی عسکری و خانم معصومه دهقانی
دبستان 13 آبان: آقای دبستانی و خانم درویشی
مدرسة راهنمایی اولیاء: آقای ابوذر آذریون و آقای دبستانی
مدرسة راهنمایی شهدا: آقای علی عسکری و آقای دبستانی
مدرسة راهنمایی ملاصدرا: آقای عباس جلال آبادی و خانم الهه سالاری
مدرسة راهنمایی نمونة فرزانگان: آقای علیرضا سفیدگر و خانم رویا شجاع حیدری
مدرسة راهنمایی نرگس: آقای ابوذر آذریون و خانم آرزو حیدرانی
دبیرستان مهدیه: آقای احسان توحیدی و خانم مریم جزینی
هنرستان کافی: آقایان عباس توحیدی و عباس جلال آبادی

از کرمان نیز مربیانی در طول برگزاری كلاس ها به عنوان ناظر و احیاناً کمک به مربیان و نیز برای تهیه گزارش و عکس به بم اعزام شدند.

سایر مربیان دوره دیده نیز هم اکنون کار در مهدکودک های بم را آغاز کرده اند و من امیدوارم این دوستان عزیز من تمرین ها و بازی های نمایش خلاق را به طور مداوم و منظم در مهدکودک های خود در طول سال با همة بچه ها کار کنند. نمایش خلاق حق همة بچه هاست.

از هم اکنون گروه هایی از سایر مربیان و داوطلبان بمی مراجعه کرده اند و درخواست برگزاری برنامه های دیگری را دارند که امیدوارم با همت مجریان، مسئولان، و سازمان هایی نظیر یونیسف عملی گردند.

جز بم این برنامه برای بسیار شهرهای دیگر استان نیز آماده است. هم اکنون برنامة دیگری برای برگزاری یک کلاس در هشت شهر استان در حال اجراست.

در خود کرمان نیز تعدادی از پرورشگاه ها و مراکز کودکان و نوجوانان و بسیاری از مهدکودک ها تحت پوشش نمایش خلاق قرار دارند. با همکاری مسئولان مرکز رشد و همت مهندس عیسی کامکار و همکارانشان هستة نمایشگران خلاق با همکاری تعدادی از جوانان و مشاورة سایر همراهان من در این مرکز در حال شکل گیری است. اطلاعات همة این ها از طریق سایتی که مراحل تکمیلی را طی می کند در دسترس عموم قرار خواهد گرفت.

با همة این ها برنامة نمایش خلاق از وضعیت آرمان خود فاصلة بسیار دارد. آرمان من گسترش این نمایش در سطح کشور و بخصوص گنجاندن آن در برنامة آموزش دانش آموزان است. مطمئنم که مسئولان دلسوز فرهنگی و آموزش و پرورش پس از شناختن این امکان ارزنده دامن آن را از دست نخواهند گذاشت. آرمان دیگر من در برگزاری این برنامه کارآفرینی برای مربیان شرافتمند علوم تربیتی و نمایش است. به گمان من دانشگاه های کشور در حوزة تئاتر به جای پرورش روحیة ستاره پروری و بازیگران محدودِ تئاتر و تلویزیون و سینما باید به فکر آموزش و تربیت مربیان نمایش خلاق برای همة مدرسه ها، پرورشگاه ها، کانون ها و مهدکودک های کشور باشند. برای این کار ما نیازمند گشایش رشته های نمایش با تأکید بر تربیت و مربیگری در همة دانشگاه های کشور و نیز گنجاندن کارگاه های عملی نمایش خلاق در برنامة دانشجویان علوم تربیتی هستیم.

شرکت کنندگان در کارگاه های تعلیم مربیان بم: مدیران و مربیان مهدکودک و هنرمندان تئاتر و علاقمندان هنر نمایش
احسان توحیدی، علیرضا سفیدگر، آرزو برقی، مهدی زیدآبادی، ابوذر آذریون، مهسا ارنگ، حمیدرضا دبستانی، علی عسکری، عباس جلال آبادی، مریم اقبالی زاده، سپیده رمضانی نژاد، رؤیا معیری فر، مریم حاجی زادگان، حشمت صنعتی زاده، افسانه سیدی پناه، آزاده پوراسماعیلی، صدیقه افغانی، فرشته فرامرزپور، سعیده سرحدی نژاد، میترا اسدی پور، مهلا اسدی پور، راضیه رجب نژاد، فاطمه دشتی زاده، طیبه خیرآبادی، مهدیه اسماعیلی، فتانه رستم آبادی، سکینه دهقانی، نجمه مویدی، شیرین جهان پور، مریم جزینی زاده، فرزانه زارع پور، مریم درویشی، زهرا داوری، سار رشیدی فرد، آیدا بنازاده، آرزو جبورانی، علیرضا حیدریان، غلامشاهزاده، مهدی زیدآبادی، مسلم خانبابا، منصور جزینی زاده، مهرداد افغانی، پریسا شجاع حیدری، الهام سالاری، صدیقه نورزاده یزدی، نادیا رنجبر، مهدی حسین پور ماهانی، رویا شجاع حیدری، الهه محمدی زاده، ربابه ذوالفقاری، نگار صالح فر، مریم اسماعیلی پور، حسام الدین توحیدی، فرحناز زنگی، رقیه زنگی دارستانی، مهدیه فروتن غزنوی، سوده محمدی زاده، معصومه اقبالی زاده، فریبا اکابری، عصمت معیری، سمیه گوری، مریم انوری، زهرا رشیدی فرد، الهام سیوند، زهرا دهقانی، فاطمه چاوشی، عالیه بهرامی، مژگان رشیدی فرد، فاطمه شهبازی، زهرا دریجانی، فاطمه دهنوی، معصومه دهقانی، روشنک شجاع حیدری، روح الله رحیمی، الهام قلعه خانی